Kriasaun Eskola Sekundaria Aileu Malere iha era Timor Leste kontrola husi rejime Suharto. Eskola Sekundária Aïleu eziste tiha ona, tanba sai hanesan prova ida katak Indonézia la’ós koloniza Timor Lorosa’e, maibé liberta Timor Lorosa’e liuhosi edukasaun pelumenus maioria povu Timór Lorosa’e konsege hetan koñesimentu foun liuhosi katak okupante Indonézia sira, tuir lei governu Indonézia nian . Timor Lorosa’e nu’udar provínsia ba dala 27 Indonézia nian, hafoin fó atensaun husi Komunidade Internasionál, no forsa Indonézia sira domina Timor Lorosa’e, hanesan obrigatóriu hahú invade iha loron 7 fulan-dezembru tinan 1975, forsa Indonézia sira lansa Funu dahuluk ba: aéreu, rai, no tasi ne’ebé hamate populasaun atus ba atus, inklui labarik, joven, katuas no intelektual sira hotu maka: Nicolau Lobato, Berga da Costa, Afonso Redento, Cesar Maulaca, no lider sira seluk, ita labele hatene lider ida-idak no labele sura ida-idak tortura maka’as ida ne’e ne’ebé fakar ran, terus no terus barak sein hetan perdaun husi militár Indonézia durante 24 nia laran. tinan sofrimentu no torturasaun.
No iha tinan ikus, iha tinan 1999 nia klaran, líder rezisténsia nasaun ne’ebá nian konsege dada mundu nia atensaun ba povu Timór Lorosa’e no nune’e konvense líder sira Nasoins Unidas nian atu halo presaun ba Indonézia atu para domina nasaun povu Timor Leste, depois fo opsaun rua ba Prezidente Indonesia Sr. Suharto atu hili, opsaun sira ne’e maka referendum no otonomia, no ikus mai referendum ne’e nia konsege manan. Hafoin rona rezultadu referendum iha loron 30 fulan Agostu tinan 1999, fo sai husi Sekretariu Jeral ONU iha loron 4 fulan Setembru tinan 1999, no rezultadu pozitivu iha referendum ne’e 79% no votu 21% signifika manan votu ida ne’e determina problema eventu independénsia Timor Lorosa’e iha tempu ida ne’e hahu iha fulan Setembru, hanesan sira dehan Setembru nakukun, Setembru abu-abu, Setembru kinur, Eskola Sekundária Jerál Aileu mós hetan destruisaun husi milisia sira (sira mak ema ne’ebé apoiu integrasaun ba povu Indonézia iha tempu ne’ebá.Iha inísiu ukun-an, Eskola Sekundária Jerál Aileu Malere seidauk hahú, tanba falta rekursu umanu Apezarde ida-ne’e, iha munisípiu Aileu iha de’it eskola privada, eskola úniku mak S.Pedro no S. eskola Paulo nian. Barak maka remata iha eskola ida-ne’e no sira seluk lae tanba finansas família nian. Ho razaun ida ne’e maioria estudante no ema sira ne’ebé hakarak ba eskola maibé laiha kondisaun finanseira. Maibe, iha inisiador balun ne’ebe monta inisiativa ba dala uluk iha loron 9 fulan Setembru tinan 2003, no iha tinan ne’ebe hanesan hodi rejista estudante sira ne’ebe la frekuenta eskola privadu sira ne’e mak:
- Marcos da Costa
- Jóse Pascoal Gusmão
- Genoveva Ximenes(Bikiak)
- Maria Imaculada Correia Abrantes
No akompaña husi Diretór Edukasaun Munisípiu Aileu hafoin enkontru ne’e hala’o iha uma Sr. Marcos da Costa, tuir kedas iha loron 11 Setembru 2003, enkontru sira hala’o ba dala rua iha edifísiu diretór edukasaun iha munisípiu Aileu, no hetan partisipasaun direta husi diretór edukasaun, Sr. Agosto de Oliveira, no depois diretor fo nia fiar ba Sr. Jóse Pascola Gusmão sei kompleta rekizitu sira hanesan; estrutura eskola nian no buka profesór ba matéria ida-idak, sei hatama estudante sira, rekizitu hotu-hotu kompleta tiha ona husi Sr. José Pascoal, ho konfiansa tomak ne’ebé fó maka’as husi diretór edukasaun, ne’e Pedri mak halo estruturasaun no estrutura ida-ne’e maka:
| O diretor da escolar | : Alfredo Leonel Pereira |
| Orientação dos estudantes | : Marcos da Costa |
| Orientação dos estudante | : Jose Pascoal Gusmão |
Iha loron 13 fulan Setembru tinan 2003, hahu rejistu estudante iha Edifisiu Edukasaun Munisipiu Aileu hanesan matríkula estudante Ensinu Sekundáriu Jerál iha Aileu Malere, no eskola ne’e kontinua durante meiu tinan hodi hasa’e númeru profesór, transfere profesór husi eskola seluk hodi kompleta no asegura funsionamentu eskola iha okos. Agosto Amaral no Faustino dos Santos profesór voluntáriu sira, Sr. Alegria de Oliveira da Costa, profesór husi São Paulo, hetan transferénsia ba Eskola São Paulo iha Eskola Jerál, ho totál estudante hamutuk 147 iha tempu ne’ebá Iha tinan eskolár, Alegria de Oliveira da Costa simu knaar nu’udar vise-diretora. , no troka Sr. Marcos da Costa Tanba saida maka Marcos ho razaun deklara nu’udar servisu privadu. Hirak-ne’e maka kronolojia no istória ida hosi eskola sekundária.
Só istória ki’ik ida ne’e kona-ba fundasaun Eskola Sekundária Jerál Aileu Malere oras ne’e daudaun halo naran ne’e sai populár liután nu’udar sigla husi ESGAM. Tanba evolusaun tinan sira nian, kurríkulu mós hetan atualizasaun Iha inísiu, hahú ho naran ORESPAM, depois ESPAM no agora eskola ne’e iha ona tinan 14 ho naran ESGAM, ne’ebé signifika Eskola Sekundária Jerál Aileu Malere.